X
تبلیغات
نشریه جغرافیادانشگاه پیام نور تربت جام

نشریه جغرافیادانشگاه پیام نور تربت جام

هسته علمی رشته جغرافیا دانشگاه پیام نور تربت جام ورودی سال 82

تربت جام قسمت سوم

قلعه‌ها در شهرستان تربت جام

  • قلعه گبری تربت جام: این قلعه بر فراز کوهی در ۱ کیولمتری روستای قلعه گبری ، در جنوب غربی پل خاتون قرار دارد . این دژ بایستی از دژهای اسماعیلیه باشد . قلعه شامل تأسیسات زیست دراز مدت، مانند حوض ساروجی یا سنگی و ...نیست و تنها نیاز فوری و روزمره ساکنانش را برآورده می‌کرده‌است
  • قلعه گوش لاغر تربت جام:در بیرون روستای گوش لاغر ، بر سر راه مشهد - صالح آباد و در ۱۱ کیلومتری شمال غرب آن ، بر روی یک تپه سنگی قرار دارد. از این قلعه یک محوطه مستطیل شکل ۱۵۰ * ۱۰۰ با یک برج خراب به بلندی حدود ۵ متر دیده می‌شود. سفال‌های لعابدار ، با نقش‌های کنده زیر لعاب، که در این قلعه دیده شده، دیرینگی قلعه را به سده‌های نخستین اسلامی می‌رساند، یعنی به حدود ۱۰۰۰ سال پیش و سده‌های سوم و چهارم هجری قمری.
  • قلعه زورآباد تربت جام: قلعه زورآباد در کنار صالح آباد قرار دارد. این دژ از خشت و گل ساخته شده‌است . حصار شرقی ویران شده، ولی حصار غربی پابرجاست، در هر گوشه حصار ، برجی دو سه طبقه ساخته شده‌است.
  • قلعه استادی تربت جام: در روستای استاد، در ۸۶ کیلومتری شهر تربت جام و ۲۳ کیلومتری جنت آباد و به فاصله چند کیلومتری غرب هریرود قرار دارد. امروز از آبادی استاد یا استای اثر برجسته‌ای دیده نمی‌شود ولی در آن محل بر فراز کوهی، قلعه‌ای نظامی و نیمه ویران و شاید از دوران صفوی وجد دارد. در پایین دست قلعه بازمانده آبادی‌های دیگری دیده می‌شود، با سفال‌هایی از دوره سلجوقی و تیموری.

تپه‌های باستانی در شهرستان تربت جام

  • تپه شور قلعه تربت جام: در ۳۰۰متری جنوب غربی روستای شور قلعه که در ده کیلومتری غرب پل خاتون است قرار دارد . ظاهراً تپه شور قلعه یکی از سکونت‌گاه‌های مردمان باستانی است که به گفته «گیرشمن» از طریق دره کشف رود خود را به درون ایران کنونی رسانیده‌اند. چون در یک جای تپه که به طور تصادفی خاک‌برداری شده لایه‌های نمایان‌گر وجود بازمانده فرهنگ پیش از تاریخ دیده می‌شود.
  • تپه صدرآباد تربت جام: در کناره جنوب کشف رود ، در ۳ کیلومتری غرب پل خاتون قرار دارد. در کاوش‌های غر مجاز ، آجرهای سرخ رنگ ۵ * ۲۵ * ۲۵ سانتیمتر در آن پیدا شده‌است . در این تپه سفال‌های بدون لعاب با نقش برجسته قالب‌زده و دارای نقش‌های نیم استوانه‌ای و باندهای عمودی برجسته هستند ، که تزیینات روی ظرف‌های نقره ساسانی را به یاد می‌اورند . این تأثیر از هنر دوران ساسانی مربوط به سده‌های نخستین اسلامی است.
  • تپه جهانگیرآباد تربت جام: در ۷ کیلومتری جنوب شرقی پل خاتون و دو کیلومتری غرب گرماب قرار دارد. این تپه برای کشاورزی هموار شده ، ولی در نقاط بلند آن، قطعه سفال‌هایی دیده می‌شود که شبیه سفال‌های تپه صدرآباد و مربوط به سده‌های نخستین اسلامی است.
  • تپه طلایی تربت جام: در سه کیلومتری گوش لاغر ، در کنار روستای شورستان قرار دارد. سفال‌های تپه طلایی شورستان، بیش‌تر بدون لعاب و دارای نقش‌های قالب زده و مهری هستند که این گونه سفال‌ها مربوط به سده‌های سوم تا اوایل هفتم هـ.ق. است. در غرب تپه، که خاک‌برداری شده، دیواری از خشت و گل به چشم می‌خورد و در همان محل تکه‌های آجر نیز دیده می‌شود. در میان انبوه سفال‌ها ،یک سفال نخودی رنگ دست ساز مربوط به پیش از تاریخ نیز به دست آمده که اگر از جای دیگر به آن جا منتقل نشده باشد، دیرینگی تپه طلایی را به پیش از تاریخ هم می‌رساند. بیش از پنجاه گونه نقش گوناگون قالبی روی سفال، چندین قطعه ظرف سفالی و یک قطعه توپی کوره سفال‌گری، یک عدد هر سالم زیبا و سفال لعاب‌دار در تپه طلایی پیدا شده‌که همگی گویای یک استقرار مدنی دراز مدت از پیش از اسلام تا سده ۷ هـ.ق. ، در آن محل است.
  • تپه قشه توت تربت جام: در ۱۰ کیلومتری صالح آباد و ۷۷ کیلومتری شمال شرقی شهر تربت جام ،بر سر راه آن دو شهر قرار دارد. برش‌هایی که در اثر خاک‌برداری در بخش جنوبی محوطه ایجاد شده، تا ژرفای زیاد، لایه‌های خاکستر و خاک سوخته به همراه سفال و استخوان را نمایان کرده‌است. سفال‌های قشه توت از نظر گوناگونی در فرم ، نقش‌های بسیار و دیرینگی به دو دسته بزرگ پیش از تاریخ و تاریخی بخش می‌شوند. در میان انبوه سفال‌های نقش دار تپه جنوبی، قطعه‌ای از کف یک ظرف کوچک مرمری سفید و یک صافی کوچک سفالی و نیمی از یک دوک گلی نیز به‌دست آمده‌است. با بررسی محوطه‌های پیش از تاریخ شمال شرق و شرق ایران روشن می‌شود که سفال‌های تپه قشه توت، از نظر نقش و فرم، با سفال‌های تپه‌های آنو ، در نزدیکی عشق آباد ترکمنستان ، محمد آباد مازندران، شهر سوخته سیستان، کویته پاکستان ،نمازگاه ، آق تپه در ترکمنستان قابل مقایسه‌است که در مجموع نزدیک هستند با سفال‌های طبقه دوم سیلک و از دوران کالکولیتیک. اما در جزییات،تأثیر پذیری بسیاری از اشیاء به دست آمده در شهر سوخته سیستان ، قابل دیدن است. از جمله قطعه‌ای از ظرف کوچک مرمری‌که نمونه آن به فراوانی در میان آثار به دست آمده از شهر سوخته سیستان دیده می‌شود

آرامگاهها و امامزاده‌ها در شهرستان تربت جام

  • آرامگاه میر غیاث الدین تربت جام: روستای بزد در ۱۷ کیلومتری جنوب غربی تربت جام قرار دارد. در داخل قبرستان این روستا ، بنایی است که به مقبره «میر غیاث الدین» معروف است و قبری در فضای باز و بیرونی ایوان آن جای دارد . نقشه بنا ، مربع شکل و به ابعاد ۵/۱۳ * ۵/۱۳ متر است . به نظر می‌رسد که این بنا در دوره صفوی ساخته شده و در دوره‌های بعدی تزییناتی بر آن افزوده شده باشد. این بنا احتمالاً به عنوان مسجد و نمازخانه کاربری داشته‌است.
  • آرامگاه خواجه عزیزالله تربت جام: این مقبره در یک کیلومتری جنوب شرقی مجموعه شیخ جام و در میان گورستانی قرار دارد که در نزدیکی آن ، بقایای یک ایوان باستانی واقع است . نقشه این بنا به صورت مستطیل است که ابعاد خارجی آن ، ۱۰/۱۳ * ۱۷ متر و ابعاد داخلی‌اش ۵/۱۳ * ۵/۱۴ متر است . در نمای اصلی این بنا ، ایوانی با تاق آهنگ به عرض ۳۰/۵ و ارتفاع ۹۰/۷ متر وجود دارد. در اضلاع چهارگانه بنا ،شاه نشین‌ها و در زوایای آن، غرفه‌هایی از بطن دیوار درآورده‌اند. این بنا فاقد هر نوع تزیین است ؛ تنها تزیینات آن ، منحصر به نحوه ارائه و نمایش تویزه‌ها (یزدی بندی) و سه کنج‌ها است . داخل بنا روکشی گچی داشته‌است . راه ارتباط این بنا با ایوان مجاور آن ، از طریق درگاه‌هایی بوده که در ضلع جنوب غربی و داخل ایوان تعبیه شده بود و امروزه به جز درگاه داخل ایوان ،بقیه آن مسدود شده‌است. شخص مدفون در این بنا ، «خواجه زیدن الدین عزیز الله بن قطب الدین محمد زاهد بن صفی الدین محمود بن ابوالمعالی بن رضی الدین احمد بن قطب الدین محمد بن رضی الدین احمد متولی بن شهاب الدین اسماعیل بن قطب الدین محمد بن شمس الدین مطهر بن شیخ الاسلام احمد نامقی جامی» است که سلوک وی به طریقه «نقشبدنیه» و معاصر «سلطان حسین بایقرا» بوده‌است و در بیست و هفتم ربیع الثانی سال ۹۰۲ هـ.ق. درگذشته‌است . تاریخ ساخت بنا نیز به نظر می‌رسد مربوط به نیمه اول قرن دهم هجری باشد.
  • مجموعه آرامگاهی تربت شیخ جام تربت جام: زیارتگاه احمد بن ابوالحسن شیخ احمد جامی (۴۴۱-۵۳۶ هـ.ق.) در شهرستان تربت جام ، در میان جاده مشهد به هرات قرار دارد و مشتمل بر ده بنای تاریخی است که در اطراف یک حیاط وسیع مجتمع شده‌است . قبر خود شیخ ، بدون هیچ گونه بنایی ، به صورت روباز در مقابل ایوان عظیمی قرار دارد.
  • زیارتگاه شیخ احمد: یکی از مراکز زیارتی شرق ایران است که در قرن نهم هجری به اوج شکوفایی خود رسید. مجموعه ، مشتمل بر ساختمان‌هایی است که در اضلاع غربی و شمالی حیاطی مستطیل شکل و بزرگ گرد آمده‌است و در قلب مجموعه ، گنبد خانه با ایوانی در جلوی آن قرار دارد. در طرفین ایوان ، دو بنا به نام‌های مسجد کرمانی و گنبد سفید یا مسجد رواق ، قرار دارند. در جبهه غربی گنبدخانه ، سراچه؛ در سمت مشرق آن مسجد عتیق، و در جبهه جنوبی ، مسجد جامع جدید واقع شده‌است که شبستان گنبددار آن با گنبد خانه مزار ، بر روی یک محور که از در ورودی مجموعه شروع می‌شود. قرار دارند . در جبهه غربی صحن بزرگ مقابل ایوان مزار ، بنایی موسوم به گنبد سبز که قسمتی از مدرسه جلال الدین فیروز شاه است ، قرار دارد. در جلوی مجموعه نیز سر در ورودی و در مقابل آن ، آب انباری واقع شده‌است . علاوه بر این‌ها ،بناهایی شامل دو خانقاه از امیر تیمور در جبهه شرقی مزار ، و مدرسه‌ای از علاءالدین محمد فریوندی - وزیر خراسان در زمان ابوسعید و طغاتیمورخان - و نیز مدرسه دیگری در جبهه مقابل مدرسه فیروز شاه و متصل به مسجد جامع عتیق که توسط شخصی به نام «امیر شاه ملک» ساخته شده‌است ، وجود دارد.
  • مرقد شیخ احمد جامی نامقی تربت جام: پس از آن که شیخ احمد نامقی - عارف مشهور - در سال ۵۳۶ هـ.ق. درگذشت ، او را در جلوی دروازه معدآباد به خاک سپردند. قبر شیخ که امروزه در جلوی ایوان قرار گرفته ، با اجر و گچ به طول ۲۰/۵ و عرض حدود ۲ و ارتفاع حدود ۱ متر ساخته شده‌است و در کنار آن ، درخت پسته کوهی کهنسالی قرار دارد که زایران تربت شیخ ، اعتقاد خاصی بدان دارند . دو سنگ قبر افراشته سفید رنگ بر بالای سر و پایین پای مرقد وی نشانده‌اند که بر روی آن‌ها کتیبه‌هایی به خط کوفی و نستعلیق نوشته شده‌است و حواشی و قسمت‌های مختلف آن با گل و برگ و طرح مارپیچی و مقرنس زینت یافته‌است . بر گرداگرد مزار شیخ ، معجری سفید رنگ به طول ۸ متر و ارتفاع ۵۰ سانتی‌متر کشیده‌اند و به فافصله هر یک متر آن ، ستون سنگی سیاه رنگی قرار داده‌اند که تعداد آن‌ها ۱۸ عدد است و بر روی برخی از آن‌ها که در جبهه رو به روی صحن قرار دارند ، کتیبه‌هایی به خط ثلث و نستعلیق دیده می‌شود.
  • آرامگاه خواجه حسام تربت جام: در ۱۸ کیلومتری شمال شرقی صالح آباد، رشته کوه کناری هریرود پهلو گشوده و دره و گذرگاهی ساخته‌است و برابر آن آبادی بزرگی پدید آمده و قراول‌خانه‌ای دایر بوده‌است و چون در سده ۸ هـ.ق. خواجه حسام الدین، حسن بن علی بن محمد شافعی ابیوردی، از شاگردان ملا سعد تفتازانی در آن جا به خاک سپرده شده، از آن پس نام خواجه حسام را یافته‌است . آرامگاه خواجه حسام به گونه چهار طاقی بزرگ، از آجر ساخته شده و رکن الدوله ،والی خراسان ، که در سال ۱۲۹۹ هـ.ق. ، از این محل دیدن کرده‌است، نوشته‌است این چهار طاقی رو به خرابی است.
+ نوشته شده در  دوشنبه 1390/03/02ساعت 9:14  توسط رحیم میرزادوستی دانشجوی رشته جغرافیای  | 

تربت جام قسمت دوم

افراد مشهور

آثار تاریخی و تفریحی

مجموعه مزار و موزه شیخ احمد جام همراه با معماری بسیار زیبا و دیدنی که در درون شهر قرار گرفته است از مهم‌ترین بناهای دیدنی شهر است. همچنین از آرامگاه شاهزاده قاسم انوار در محمودآباد یکی از روستاهای نزدیک تربت جام نیز می‌توان نام برد. علاوه بر این در اطراف تربت جام روستاهای با مناظر طبیعی و خوش آب و هوا وجود دارند که از جمله آنها می‌توان از رونج، ابدال آباد و بزد نام برد.

شهرستان تربت جام از شهرستانهای تابع استان خراسان رضوی است. مرکز این شهرستان، شهر تربت جام است.

مساجد در شهرستان تربت جام

  • مسجد خواجه عزیزالله تربت جام: در شهر تربت جام و در شمال آرامگاه شیخ جام قرار دارد . در حال حاضر به صورت نیمه ویران درآمده‌است و از سده ۵ هـ.ق. بر جای مانده‌است.
  • مسجد عتیق تربت جام
  • مسجد کرمانی تربت جام
  • مسجد نو تربت جام: این مسجد در جانب شرقی مزار واقع است و با یک مقصوره چلیپا شکل و شبستان‌های ستون دار طرفین آن و یک حیاط کوچک مستطیل شکل مشخص می‌شود. رواق شرقی ،با مسجد عتیق پیوند خورده‌است و برای این کار ،الزاماً بخشی از آن و احتمالاً بناهای مغولی شمال مجموعه تخریب شده‌است . دری که جایگزین محراب گنبد شده ، راهی را برای ورود به مسجد جدید فراهم ساخته‌است . دیوارهای تکیه حیاط ، تاق‌های رواق‌ها و شبستان‌های طرفین گنبد مقصوره و تزیینات زیر گنبد ، نسبتاً جدید هستند. تنها بخش اصلی مسجد به نظر می‌رسد که گنبد مقصوره باشد. این بنا احتمالاً توسط جلال الدین فیروز شاه ، در سال ۸۴۶ هـ.ق. ساخته شده‌است.

 

حمامها و آب انبارها در شهرستان تربت جام

  • آب انبار لنگر تربت جام: این انوار ،واقع در روستای لنگر و ۲۴ کیلومتری غرب تربت جام ، قرار گرفته و ظاهراً هم‌زمان با بنای آرامگاه در دوره تیموری ساخته شده‌است . آب انبار لنگر بنای آجری بزرگی به عرض ۱۸ و طول ۲۴ و عمق آبگیر ۶ متر است . ارتفاع پوشش گنبدی آن انبار از کف زمین نیز به ۹ متر می‌رسد. این منبع حدود ۱۳۲ متر مساحت دارد و تقریباً ۲۰۰۰ متر مکعب آب را در خود جای می‌دهد. در جانب شمالی و جنوبی بنا دو غرفه آجری ساخته شده که در یکی از آنها پلکان آجری برای دسترس به آب قرار دارد . پله‌ها در عمق منبع و داخل آب ادامه پیدا می‌کند تا هر قدر سطح آب پایین رود ، بتوان به آن دست یافت . غرفه دیگری که کوچک‌تر و تقریباً قرینه غرفه پلکان دار است ،برای استحکام پشت بند پوشش بنا ، ساخته شده‌است. احتمال دارد این بنا از ساخته‌های امیرعلی شیرنوایی ، وزیر دانشمند و خیر سلطان حسین بایقرا باشد.
  • آب انبار تربت شیخ جام تربت جام: این بنا مقابل در ورودی باغ و متصل به صحن شمالی مرقد شیخ جام واقع شده‌است . بنای اولیه آب انبار در سال ۱۰۱۰ هـ.ق. توسط «فیروزبن حسین» نامی ساخته شده و در دوره ناصرالدین شاه (۱۲۷۰ هـ.ق.) تعمیر و بازسازی شده‌است . (نقشه ش ۱۱۰ پایین) بنا با مصالح آجر و ساروج و گل ساخته شده و دارای طرحی مستطیل شکل با درگاهی در میانه هر ضلع و پوششی گنبدی است.
+ نوشته شده در  دوشنبه 1390/03/02ساعت 9:13  توسط رحیم میرزادوستی دانشجوی رشته جغرافیای  | 

تربت جام قسمت اول

تربت جام

تربت جام نام یکی از شهرهای استان خراسان رضوی در ایران است. این شهر مرکز شهرستان تربت جام است. زبان اکثر مردم شهر فارسی با لهجه تربتی است. بیشتر مردم این شهر پیرو مذاهب اهل سنت و شیعه جعفری هستند. تربت جام در سال ۱۳۸۵، ۸۶٫۲۴۰ نفر جمعیت داشته است.[۱] این شهرستان از شمال به شهرستان سرخس، از غرب به شهرستان‌های فریمان ، مشهد و تربت حیدریه، از جنوب به شهرستان تایباد و از شرق به افغانستان محدود است.نماینده مردم تربت‌جام در مجلس هشتم شورای اسلامی ، غلام‌رضا اسداللهی با اخذ ۱۱۱٬۸۶۶ رای از مجموع ۲۱۳٬۴۹۶ رای ماخوذه می‌باشد.[۲] مسیر مشهد - دوغارون از شهرهای مشهد و تربت‌جام می‌گذرد که یکی از مسیرهای ارتباطی مهم از ایران به افغانشتان می‌باشد.اقوام مختلفی در تربت‌جام زندگی می‌کنند که ترکمن‌ها ، اعراب ، بلوچ‌ها و فارس‌ها از مهم‌ترین آنها هستند.

درباره نام تربت جام

تربت جام از روزگار باستان تاکنون به نام‌های گوناگونی چون بوزگان، بوزیگان، بوزجان، پوچکان، زام، سام، جام، تربت شیخ جام و تربت جام خوانده شده‌است. شهری باستانی به نام بوزیگان و یا بوزگان از سده ۳ پ. م تا سده ۲ هـ . ق، در کنار شهر کنونی وجود داشته که ظاهراً در اثر زلزله از بین رفته‌است. شهر کنونی از حدود سده ۳ هـ . ق، ایجاد و اندک اندک گسترش یافته‌است. این شهر پس از باز سازی و آبادی دوباره، «بوزجان» یا «پوچکان» نامیده شده و کرسی ناحیه جام، (به گویش شمالی قهستان زام یا سام) گردیده‌است. شهر تربت جام نیز مانند شهر تربت حیدریه به نام شیخ بزرگی که در آن به خاک سپرده شده سرشناس است. شیخ احمد جام، مقلب به ژنده پیل، از عارفان نامی سده ۵ ه. ق. بود و نام کنونی شهر به مناسبت تربت یا آرامگاه وی تربت شیخ جام و تربت جام نامیده شده‌است.

تاریخچه

تربت جام از روزگاران کهن از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده‌است. اهمیت تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و بازرگانی آن، از سده ۳-۴ هـ . ق، نمایان گشته، و در زمان زندگی شیخ احمد جام (۴۴- ۵۳۶ هـ . ق) یعنی سده‌های ۵ و ۶ ه. ق، شکوفا شده‌است. تربت جام در سده‌های ۷ و ۸ هـ . ق، هم زمان با یورش مغول‌ها و تیمور لنگ آسیب زیادی دید. تربت جام در دوران حکومت سلسله صفویه به ویژه شاه عباس بزرگ، اهمیت نظامی یافته و در آن، امنیت و آرامش برقرار بوده‌است. اما در اواخر این دوران و در زمان شاه سلطان حسین صفوی (۱۱۰۵- ۱۱۳۵ هـ . ق) اوزبک‌ها و افغان‌ها به مرزهای شرقی ایران، از جمله ناحیه تربت جام، دست اندازی کردند. سرانجام سرداری از شرق ایران، به نام نادر قلی افشار برخاست و افغان‌ها را از ایران راند و خود در ۱۱۴۸ هـ . ق، پادشاه ایران شد. در زمان نادرشاه افشار، ایران بار دیگر توانمند شد و نه تنها مرزهای شرقی آن، از یورش اوزبک‌ها، افغان‌ها و ترکمن‌ها در امان ماند، بلکه به سال ۱۱۵۳ هـ . ق / ۱۷۴۰ م، آن سوی رود جیحون یا آمودریا و قلمرو اوزبک‌ها، یعنی خوارزم و بخارا هم مطیع نادر شاه و حکومت ایران شد. با درگذشت نادر شاه در سال ۱۱۶۰ هـ . ق، بار دیگر نا آرامی در خراسان آغاز گشت و تا اوایل سده ۱۳ هـ . ق، ادامه یافت. کریم خان زند، که در شیراز بر ایران حکومت می‌کرد، به احترام نادر شاه افشار، خراسان را هم چنان در دست فرزندان نادرشاه باقی گذاشت. بعدها آقا محمد خان قاجار خراسان، از جمله تربت جام را، در ۱۲۱۰ هـ . ق گشود. فتحعلی شاه قاجار (۱۲۱۲- ۱۲۵۰ هـ . ق) حقوق متحدان نخستین خویش، یعنی ترکمن‌ها که برای دستیابی به حکومت ایران، به قاجاریه کمک کرده بودند، نادیده گرفت و در نتیجه سرکشی ترکمان‌ها آغاز شد و در دوران ناصرالدین شاه (۱۲۶۴ – ۱۳۱۳ هـ . ق) شدت یافت و یکی از شوم‌ترین دوران‌های تاریخی را برای مردم خراسان، از جمله ناحیه تربت جام و دیگر شهرهای خراسان شرقی، پدید آورد.

استان تاریخی جام یا زام در شرق ولایت زاوه و شمال شرقی قهستان نزدیک به رودخانه هرات قرار داشت است که کرسی آن در سده چهارم شهر بوژگان بود. بوژگان شهری بزرگ و دارای صد و هشتاد دهکده بود. ایرانیان آن را بوژگان می‌گفتند و در زمانهای گذشته آن را پوچکان نیز می‌نوشتند.

درباره جام حمدالله مستوفی در سده هشتم گوید:

«

غریب دویست پاره از توابع آنجاست. باغستان بسیار و میوه بیشمار دارد و آب شهر و ولایت مجموع از قنوات است و از مزار اکابر تربت ژنده‌پیل احمد جام آنجاست و در آنجا عمارتی و گنبدی عالی خواجه علاء الدین محمد ساخته و دیگر مزارات متبرکه بسیار است.

 »

ابن بطوطه گوید

«

معرفترین اولیاء آن شهر ولی زاهد شهاب الدین احمد جامی است که اولاد و احفاد وی در حول و حوش آنجا دارای ضیاع و عقار هستند. احمد جامی آنچنان شهرت داشت که در پایان سده هشتم امیر تیمور قبر وی را زیارت نمود. امروز آن شهر که هنوز آبادی و رونق خود را از کف نداده معروف است به شیخ جام.

 »

موسیقی

موسیقی تربت‌جام قدمت و پیشینه‌ای طولانی در فرهنگ ایران دارد.دوتار مهم‌ترین و شایع‌ترین ساز در میان مردم تربت‌جام است که آن را به مهارت تمام می‌نوازند.از دوتار نوازان برجسته تربت‌جام می‌توان با غلام‌علی پورعطایی و حسین سمندری اشاره کرد.

رقص محلی

رقص‌های محلی زیادی در بین آداب و رسوم مردم تربت‌جام وجود دارد ، اما سه نوع مشهورتر ان عبارتند از:

  • رقص هتن یا هتم: به معنی کرانه‌های کوه یا شیربیشه و نوعی سماع عارفانه است.که در آن افراد دایره‌ای درست می‌کنند و در حال گردش پاهای خود را به زمین می‌کوبند.به تدریج به رقص خود سرعت می‌دهند و در حال چرخیدن دست‌های خود را به هم می‌کوبند و دایره را کوچک‌تر می‌کنند.
  • هپل بازی: این رقص به این صورت انجام می‌شود که یک نفر در درون دایره به انجام حرکاتی مشغول می‌شود و بقیه نیز از او تبعیت می‌کنند.
  • چوب بازی:این رقص شاید نمونه‌ای از شمشیربازی‌های ایران باستان باشد و در آن دونفر به صورت دایره‌ای میچرخند و دو چوب در دست دارند و نفر اول چوب‌های خود را به چوب‌های نفر دوم می‌زند و هر که چوبش شکسته شود ، از دایره بیرون می‌رود.از چوب‌بازان و هنرمندان رقص محلی تربت‌جام می‌توان به فاروق کیانی اشاره کرد.

ره‌آورد

خربزه معروف‌ترین سوغات و ارمغان تربت‌جام است.[۵][پیوند مرده][پیوند مرده]

صنایع دستی

صنایع دستی شهرستان تربت جام را قالی‌بافی و قالیچه‌بافی ، کرباس‌بافی، پلاس‌بافی، جوال و خورجین بافی، بافتن دستمال و چادرشب و ظروف سفالین تشکیل می‌دهد. از روزگار کهن صنعت فرش بافی در این شهرستان رواج داشته‌است و جنبه صادراتی دارد. دار قالی‌ها معمولاً در خانه‌ها برپا می‌شود و کارگاه‌های قالی بافی نیز در این شهرستان به فراوانی وجود دارند. قالی‌ها با طرح قالی مشهد در رنگ‌های لاکی، قرمز دانه و قهوه‌ای نیز به بازار عرضه می‌شود. آرامگاه شیخ جام، پل خاتون، تپه جهانگیر آباد، تپه سراب، تپه شور قلعه، تپه صدر آباد، تپه طلایی، تپه قشه توت، تپه گرماب، تپه گلارچه، تپه گنج آباد، خواجه حسام، قلعه استای، قلعه زور آباد، قلعه فیض آباد، قلعه گبری، قلعه گوش لاغر، قنقر، کاریز دیوان، گلار صارم و مسجد خواجه عزیزالله مکان‌های دیدنی و تاریخی این منطقه را تشکیل می‌دهند.

+ نوشته شده در  دوشنبه 1390/03/02ساعت 9:13  توسط رحیم میرزادوستی دانشجوی رشته جغرافیای  | 

شهرستان سرخس

شهرستان سرخس یکی از مناطق 20 گانه خراسان رضوی است که با وسعتی معادل 5407 کیلومتر مربع، از شمال و شرق به جمهوری ترکمنستان ، از جنوب به شهرستان تربت جام و از غرب به دشت مشهد محدود می گردد . ارتفاع این ناحیه از سطح دریاهای آزاد 235 متر و مرکز آن شهر سرخس می باشد . این شهرستان به سبب پایین بودن ارتفاع از سطح دریا به نسبت سایر نقاط شمالی و شرقی استان ، از بارندگی کمتری برخوردار بوده و همچنین به علت مجاورت با صحرای عظیم قره قوم ترکمنستان دارای اقلیمی خشک و بیابانی است . ناحیه مزبور دارای دو شهر به نام های سرخس و مزداوند و دو بخش مرکزی و مرزداران بوده و بر اساس سرشماری سال 1375 شمسی جمعیت آن بالغ بر 73604 نفر برآورد گردیده است. در این شهرستان اقوام مختلفی از جمله بلوچ، سیستانی ، ترک ، عرب و عشایر کرد سکونت دارند.


پیشینه ی تاریخی

بنا بر شواهد سرخس با نام اولیه ساریکا یا سارایکو واقع در سرحد ایران و توران بر سر راه مرو به نیشابور و عراق عجم از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است.
افزون بر این ، چهارراهی که از هرات و امتداد هریورد منشعب می گردید، از سرخس عبور می نمود و به مرو و دیگری به توس و نیشابور می رفت. از جمله وجود چاههای آب و آثار بر جای مانده حوض در کنار رباطها و نیز چشمه های طبیعی انبارها نشانی است از اهمیت این راهها در طول قرون و اعصار که از بین دره ها و گذرگاههای تنگ و باریک عبور می کرده است. در این باره حمدالله مستوفی می نویسد: سرخس ساخته افراسیاب است و آبش از رودخانه ای است که از هری به طوس می آید.
در متون باستانی آمده است این منطقه توسط کیکاووس به پسر گودرز اهدا گردیده و او نیز شهری در حاشیه رود تجن بنا نموده و آن را به نام خود یعنی سرخس نام گذاری کرد.
برخی پژوهشگران نیز بنیانگذار سرخس را کیکاووس یا افراسیاب یا ذوالقرنین می دانند . بنابر ابیات شاهنامه سرخس در زمان افراسیاب وجود داشته است . این ناحیه در دوران اسلامی نیز به مانند گذشته خود به لحاظ مدنیت از رونق بالایی برخوردار بوده و در سده های سوم و چهارم هجری به مانند پلی شهرهای مرو و نیشابور را به هم مرتبط می ساخته است . از همین حیث اهمیتی فرهنگی ، ملی و بازرگانی نیز داشته است. از طرفی با توجه به تختگاه بودن مرو در دوران سلطان سنجر سلجوقی این ناحیه نیز توامان پیشرفت داشته است . شهر سرخس روزگاری از کانون های علم و دانش بوده و به سبب وجود مدارس و کتابخانه های بسیار شهرت داشته است.


رباط ماهی:

بنای رباط ماهی که به احتمال بسیار از نام شخص خیری به نام ابوالحسن از نام شخص خیری به نام ابوالحسن محمد بن حسن ماه گرفته شده است در مجاورت رباط قدیمی تری منسوب به وی و همانند رباط شرف در اوایل سده ششم هجری ساخته شده است . این بنا یکی از کاخ رباطها و یا کاروانسراهای شاهی و اشرافی چهارمین منزل بعد از نیشابور به مرو در مسیر جاده ابریشم به شمار می آید که در حدود پنجاه کیلومتری شرق مشهد قرار دارد.
رباط ماهی همانند رباط شرف به لحاظ کاربرد وسیع و متنوع آجر و گچبری ها از نفایس معماری عصر سلجوقی است به شمار می آید . اگر چه گذشت زمان ، عوامل طبیعی و انسانی خسارات زیادی به این بنا وارد نموده ، اما بقایای گچبری ها ، تنوع آجرچینی سقفها ، قالب کتیبه و نقوش
 
 اسلیمی  آن را به عنوان یک اثر تاریخی ارزشمند بروز داده است.


رباط شرف:

کاروانسرا رباط شرف امروزه در فاصله 60 کیلومتری جنوب غرب سرخس قرار دارد و در گذشته یکی از مهمترین منزلگاههای راه قدیم مرو باستان به نیشابور در جاده ابریشم بوده است . جغرافیا نویسان دوران اسلامی از این بنا به نام (آبگینه) به عنوان منزلی بین سرخس و مزدوران یاد نموده اند. این مکان در زمره کاخ رباطها بوده که با نقشه ای مستطیل شکل به طول 109 متر و عرض 63 متر در برگیرنده دو حیاط وسیع با فضاهای متعدد و کامل می باشد . کاروانسرای مزبور در معماری ایران جایگاه ویژه ای دارد از جمله رعایت دقیق و همه جانبه تناسبات و اصول معماری اصیل ایرانی ، بکارگیری طرح های آجرچینی متنوع و بدیع در نمای ایوانها ، طاقها ، گنبدها و ... این بنا را در ردیف ارزشمندترین رباطهای دوره سلجوقی قرار داده است . وجود چندین کتیبه در آن موید بنیان این بنا در اوایل سده ششم هجری و سال 508 هـ. ق است . به احتمال فراوان بانی رباط شرف ، شرف الدین علی قمی ملقب به وجیه الملک بوده است.


غار مزدوران:

غارمزدوران در 95 کیلومتری جاده مشهد – سرخس و در 3 کیلومتری مزدوران واقع است . دهانه غار در میان تخته سنگی روبه مشرق قرار دارد . عرض ورودی آن 2 متر و ارتفاع آن 5/2 متر است. این غار که از نظر وسعت غار بزرگی محسوب می شود دارای 100 متر طول و کمتر از 30 متر عرض و 12 متر ارتفاع است. ستون های استاگمیت متنوع ما در تعداد کم در این غار یافت می شود . درون غار خشک است و برای تهیه آب باید از چشمه بزرگی که در نزدیکی غار وجود دارد استفاده کرد.
در نزدیکی مزدوران چشمه های آبگرم معدنی وجود دارد این غار که قدمت آن را تا هزاره دوم پیش از میلاد مسیح تخمین زده اند در ارتفاعات جاهک و شوراق واقع شده است.


آرامگاه شیخ لقمان سرخسی:

در اواخر سده چهارم هجری قمری تصوف و عرفان از بغداد به خراسان انتقال یافت و صوفیان و عرفای مشهوری در دو منطقه شرق و جنوب ایران آوازه ای بلند یافتند . یکی از این شخصیتها شیخ محمود بن محمد لقمان سرخسی است که دوران زندگانی وی مقارن با شیخ ابوسعید ابی الخیر و شیخ ابوالفضل سرخسی بوده است . زمان ولادتش معلوم نیست اما می گویند وی ابتدا مجاهده بسیار داشته است و معامله و احتیاط ، ناگاه کشفی افتادش که عقلش برفت . شیخ ابوسعید بسیار به شخصیت لقمان سرخسی ارادت می ورزید و او را شوریده احوال می خواند . آرامگاه وی در سه کیلومتری سرخس واقع شده و بنای عظیمی مشتمل بر گنبد خانه ایوان رفیع در ضلع شمالی آن و تزئینات آجرکاری در طاقهای داخلی و خارجی و گچبری است . قسمتی از بنای اصلی منتسب به دوره سلجوقیان و بقیه معماری آن متعلق به سده هشتم هجری است . بر فراز مقبره نیز گنبدی دوپوش و آجری قرار گرفته و کتیبه گچبری سرتاسر اطراف نمای آرامگاه نشان می دهد ساختمان مقبره در سال 757 هـ . ق بنیان گردیده یا مرمت و بازسازی شده است.


دریاچه بزنگان:

بزنگان دریاچه ای است طبیعی که در یک کیلومتری جاده روستایی بزنگان و 70 کیلومتری شهر سرخس واقع گردیده است . به اعتقاد پژوهشگران زمین شناس ساختار این دریاچه به دوران های دوم و سوم زمین شناسی می رسد و در اثر فعالیتهای تکتونیکی و عوامل کوهزایی شکل گرفته است . به طور کلی سطح آب در این دریاچه فضایی حدود 50 هکتار و عمق تقریبی 12 متر را اشغال نموده است . مقدار نمکهای موجود در دریاچه بزنگان زیاد بوده و به طور متوسط در طی سال نسبت به هشت هزار می باشد . این مکان به دلیل ویژگیهای خاص تنها زیستگاه طبیعی ماهی قزل آلا در استان خراسان رضوی به شمار می آید. امروزه جاذبه های دریاچه بزنگان از جمله ترنم


سد دوستی:

این سازه عظیم در 75 کیلومتری جنوب سرخس و 180 کیلومتری جنوب شرقی شهر مشهد واقع گردیده است.
ارتفاع این سد 78 متر از پی ، طول تاج 655 متر و عرض آن 75 متر می باشد . مقدار ذخیره آب در دریاچه سد با طول 6/37 کیلومتر و عرض 3/1 کیلومتر به طور تقریبی یک میلیارد و دویست و پنجاه میلیون متر مکعب و حجم مفید 950 میلیون متر مکعب است.
با احداث این سد مناظر زیبا و جاذبه های طبیعی چشم نوازی در پیرامون آن ایجاد گردیده و علاوه بر آن تأمین آب کشاورزی بیش از 60 هزار هکتار زمینهای مزروعی ، جلوگیری از جاری شدن سیلابهای مخرب در حوزه رودخانه تجن را به دنبال دارد.


منطقه ویژه اقتصادی سرخس :

این منطقه در 15 کیلومتری شرق شهر سرخس و در حاشیه جاده ترانزیتی مشهد – سرخس واقع شده است. از جمله ویژگی های این مکان می توان به همجواری با کشورهای آسیای میانه ، وجود امکانات اداری، خدماتی ، رفاهی مورد نیاز برای امور اقتصادی و تجاری در منطقه ای به وسعت 5200 هکتار اشاره نمود. همچنین اتصال به راه آهن مشهد – سرخس – تجن و همسایگی با فرودگاه بین المللی سرخس با طول باند 4000 و عرض 60 متر از دیگر قابلیت های این منطقه اقتصادی است.


پل خاتون :

در حال حاضر این پل نقطه مرزی بین ایران و ترکمنستان است که آثار و بقایای اطراف آن موید اهمیت این منطقه از گذشته های دور می باشد ، به نحوی که به شهادت متون محل این اثر جایگاه جنگلها و اتفاقات مهم تاریخی بوده است . پل خاتون بر روی هریرود ایجاد گردیده و بنائی است مستحکم با طول 80 و عرض 20/6 و ارتفاع 50/9 متر مشتمل بر پنج دهانه ناهمگون با طاقهای گهواره ای و جناقی که کالبد آن آجری است.
برخی از محققان بنای پل را به (خاتون) خواهر گوهرشاد آغا، همسر شاهرخ تیموری نسبت می دهند . با این وجود در متون تاریخی به جنگی بین (یحیی کرابی) از سربداران و (طغاتیمور) حاکم ایلخانی مازندران در سال 754 هـ . ق در کنار این پل اشاره شده است.
+ نوشته شده در  دوشنبه 1389/11/18ساعت 18:19  توسط رحیم میرزادوستی دانشجوی رشته جغرافیای  | 

شهرستان تربت جام

شهرستان تربت جام شهرستان تربت جام از شهرستانهای تابع استان خراسان رضوی است. مرکز این شهرستان، شهر تربت جام است. تقسیمات کشوری بخش مرکزی شهرستان تربت جام دهستان جامرود دهستان جلگه موسی آباد دهستان میان جام شهرها: تربت جام بخش صالح‌آباد دهستان باغ کشمیر دهستان جنت‌آباد دهستان صالح‌آباد (خراسان رضوی) دهستان قلعه حمام شهرها: صالح‌آباد بخش نصرآباد دهستان بالاجام دهستان کاریز نو شهر نصرآباد بخش بوژگان دهستان دشت جام دهستان هریرود شهر نیل شهر بخش پائین جام دهستان زام دهستان گل بانو مساجد در شهرستان تربت جام مسجد خواجه عزیزالله تربت جام: در شهر تربت جام و در شمال آرامگاه شیخ جام قرار دارد . در حال حاضر به صورت نیمه ویران درآمده‌است و از سده ۵ هـ.ق. بر جای مانده‌است. مسجد عتیق تربت جام مسجد کرمانی تربت جام مسجد نو تربت جام: این مسجد در جانب شرقی مزار واقع است و با یک مقصوره چلیپا شکل و شبستان‌های ستون دار طرفین آن و یک حیاط کوچک مستطیل شکل مشخص می‌شود. رواق شرقی ،با مسجد عتیق پیوند خورده‌است و برای این کار ،الزاماً بخشی از آن و احتمالاً بناهای مغولی شمال مجموعه تخریب شده‌است . دری که جایگزین محراب گنبد شده ، راهی را برای ورود به مسجد جدید فراهم ساخته‌است . دیوارهای تکیه حیاط ، تاق‌های رواق‌ها و شبستان‌های طرفین گنبد مقصوره و تزیینات زیر گنبد ، نسبتاً جدید هستند. تنها بخش اصلی مسجد به نظر می‌رسد که گنبد مقصوره باشد. این بنا احتمالاً توسط جلال الدین فیروز شاه ، در سال ۸۴۶ هـ.ق. ساخته شده‌است.   حمامها و آب انبارها در شهرستان تربت جام آب انبار لنگر تربت جام: این انوار ،واقع در روستای لنگر و ۲۴ کیلومتری غرب تربت جام ، قرار گرفته و ظاهراً هم‌زمان با بنای آرامگاه در دوره تیموری ساخته شده‌است . آب انبار لنگر بنای آجری بزرگی به عرض ۱۸ و طول ۲۴ و عمق آبگیر ۶ متر است . ارتفاع پوشش گنبدی آن انبار از کف زمین نیز به ۹ متر می‌رسد. این منبع حدود ۱۳۲ متر مساحت دارد و تقریباً ۲۰۰۰ متر مکعب آب را در خود جای می‌دهد. در جانب شمالی و جنوبی بنا دو غرفه آجری ساخته شده که در یکی از آنها پلکان آجری برای دسترس به آب قرار دارد . پله‌ها در عمق منبع و داخل آب ادامه پیدا می‌کند تا هر قدر سطح آب پایین رود ، بتوان به آن دست یافت . غرفه دیگری که کوچک‌تر و تقریباً قرینه غرفه پلکان دار است ،برای استحکام پشت بند پوشش بنا ، ساخته شده‌است. احتمال دارد این بنا از ساخته‌های امیرعلی شیرنوایی ، وزیر دانشمند و خیر سلطان حسین بایقرا باشد. آب انبار تربت شیخ جام تربت جام: این بنا مقابل در ورودی باغ و متصل به صحن شمالی مرقد شیخ جام واقع شده‌است . بنای اولیه آب انبار در سال ۱۰۱۰ هـ.ق. توسط «فیروزبن حسین» نامی ساخته شده و در دوره ناصرالدین شاه (۱۲۷۰ هـ.ق.) تعمیر و بازسازی شده‌است . (نقشه ش ۱۱۰ پایین) بنا با مصالح آجر و ساروج و گل ساخته شده و دارای طرحی مستطیل شکل با درگاهی در میانه هر ضلع و پوششی گنبدی است. قلعه‌ها در شهرستان تربت جام قلعه گبری تربت جام: این قلعه بر فراز کوهی در ۱ کیولمتری روستای قلعه گبری ، در جنوب غربی پل خاتون قرار دارد . این دژ بایستی از دژهای اسماعیلیه باشد . قلعه شامل تأسیسات زیست دراز مدت، مانند حوض ساروجی یا سنگی و ...نیست و تنها نیاز فوری و روزمره ساکنانش را برآورده می‌کرده‌است قلعه گوش لاغر تربت جام:در بیرون روستای گوش لاغر ، بر سر راه مشهد ـ صالح آباد و در ۱۱ کیلومتری شمال غرب آن ، بر روی یک تپه سنگی قرار دارد. از این قلعه یک محوطه مستطیل شکل ۱۵۰ * ۱۰۰ با یک برج خراب به بلندی حدود ۵ متر دیده می‌شود. سفال‌های لعابدار ، با نقش‌های کنده زیر لعاب، که در این قلعه دیده شده، دیرینگی قلعه را به سده‌های نخستین اسلامی می‌رساند، یعنی به حدود ۱۰۰۰ سال پیش و سده‌های سوم و چهارم هجری قمری. قلعه زورآباد تربت جام: قلعه زورآباد در کنار صالح آباد قرار دارد. این دژ از خشت و گل ساخته شده‌است . حصار شرقی ویران شده، ولی حصار غربی پابرجاست، در هر گوشه حصار ، برجی دو سه طبقه ساخته شده‌است. قلعه استادی تربت جام: در روستای استاد، در ۸۶ کیلومتری شهر تربت جام و ۲۳ کیلومتری جنت آباد و به فاصله چند کیلومتری غرب هریرود قرار دارد. امروز از آبادی استاد یا استای اثر برجسته‌ای دیده نمی‌شود ولی در آن محل بر فراز کوهی، قلعه‌ای نظامی و نیمه ویران و شاید از دوران صفوی وجد دارد. در پایین دست قلعه بازمانده آبادی‌های دیگری دیده می‌شود، با سفال‌هایی از دوره سلجوقی و تیموری. تپه‌های باستانی در شهرستان تربت جام تپه شور قلعه تربت جام: در ۳۰۰متری جنوب غربی روستای شور قلعه که در ده کیلومتری غرب پل خاتون است قرار دارد . ظاهراً تپه شور قلعه یکی از سکونت‌گاه‌های مردمان باستانی است که به گفته «گیرشمن» از طریق دره کشف رود خود را به درون ایران کنونی رسانیده‌اند. چون در یک جای تپه که به طور تصادفی خاک‌برداری شده لایه‌های نمایان‌گر وجود بازمانده فرهنگ پیش از تاریخ دیده می‌شود. تپه صدرآباد تربت جام: در کناره جنوب کشف رود ، در ۳ کیلومتری غرب پل خاتون قرار دارد. در کاوش‌های غر مجاز ، آجرهای سرخ رنگ ۵ * ۲۵ * ۲۵ سانتیمتر در آن پیدا شده‌است . در این تپه سفال‌های بدون لعاب با نقش برجسته قالب‌زده و دارای نقش‌های نیم استوانه‌ای و باندهای عمودی برجسته هستند ، که تزیینات روی ظرف‌های نقره ساسانی را به یاد می‌اورند . این تأثیر از هنر دوران ساسانی مربوط به سده‌های نخستین اسلامی است. تپه جهانگیرآباد تربت جام: در ۷ کیلومتری جنوب شرقی پل خاتون و دو کیلومتری غرب گرماب قرار دارد. این تپه برای کشاورزی هموار شده ، ولی در نقاط بلند آن، قطعه سفال‌هایی دیده می‌شود که شبیه سفال‌های تپه صدرآباد و مربوط به سده‌های نخستین اسلامی است. تپه طلایی تربت جام: در سه کیلومتری گوش لاغر ، در کنار روستای شورستان قرار دارد. سفال‌های تپه طلایی شورستان، بیش‌تر بدون لعاب و دارای نقش‌های قالب زده و مهری هستند که این گونه سفال‌ها مربوط به سده‌های سوم تا اوایل هفتم هـ.ق. است. در غرب تپه، که خاک‌برداری شده، دیواری از خشت و گل به چشم می‌خورد و در همان محل تکه‌های آجر نیز دیده می‌شود. در میان انبوه سفال‌ها ،یک سفال نخودی رنگ دست ساز مربوط به پیش از تاریخ نیز به دست آمده که اگر از جای دیگر به آن جا منتقل نشده باشد، دیرینگی تپه طلایی را به پیش از تاریخ هم می‌رساند. بیش از پنجاه گونه نقش گوناگون قالبی روی سفال، چندین قطعه ظرف سفالی و یک قطعه توپی کوره سفال‌گری، یک عدد هر سالم زیبا و سفال لعاب‌دار در تپه طلایی پیدا شده‌که همگی گویای یک استقرار مدنی دراز مدت از پیش از اسلام تا سده ۷ هـ.ق. ، در آن محل است. تپه قشه توت تربت جام: در ۱۰ کیلومتری صالح آباد و ۷۷ کیلومتری شمال شرقی شهر تربت جام ،بر سر راه آن دو شهر قرار دارد. برش‌هایی که در اثر خاک‌برداری در بخش جنوبی محوطه ایجاد شده، تا ژرفای زیاد، لایه‌های خاکستر و خاک سوخته به همراه سفال و استخوان را نمایان کرده‌است. سفال‌های قشه توت از نظر گوناگونی در فرم ، نقش‌های بسیار و دیرینگی به دو دسته بزرگ پیش از تاریخ و تاریخی بخش می‌شوند. در میان انبوه سفال‌های نقش دار تپه جنوبی، قطعه‌ای از کف یک ظرف کوچک مرمری سفید و یک صافی کوچک سفالی و نیمی از یک دوک گلی نیز به‌دست آمده‌است. با بررسی محوطه‌های پیش از تاریخ شمال شرق و شرق ایران روشن می‌شود که سفال‌های تپه قشه توت، از نظر نقش و فرم، با سفال‌های تپه‌های آنو ، در نزدیکی عشق آباد ترکمنستان ، محمد آباد مازندران، شهر سوخته سیستان، کویته پاکستان ،نمازگاه ، آق تپه در ترکمنستان قابل مقایسه‌است که در مجموع نزدیک هستند با سفال‌های طبقه دوم سیلک و از دوران کالکولیتیک. اما در جزییات،تأثیر پذیری بسیاری از اشیاء به دست آمده در شهر سوخته سیستان ، قابل دیدن است. از جمله قطعه‌ای از ظرف کوچک مرمری‌که نمونه آن به فراوانی در میان آثار به دست آمده از شهر سوخته سیستان دیده می‌شود آرامگاهها و امامزاده‌ها در شهرستان تربت جام آرامگاه میر غیاث الدین تربت جام: روستای بزد در ۱۷ کیلومتری جنوب غربی تربت جام قرار دارد. در داخل قبرستان این روستا ، بنایی است که به مقبره «میر غیاث الدین» معروف است و قبری در فضای باز و بیرونی ایوان آن جای دارد . نقشه بنا ، مربع شکل و به ابعاد ۵/۱۳ * ۵/۱۳ متر است . به نظر می‌رسد که این بنا در دوره صفوی ساخته شده و در دوره‌های بعدی تزییناتی بر آن افزوده شده باشد. این بنا احتمالاً به عنوان مسجد و نمازخانه کاربری داشته‌است. آرامگاه خواجه عزیزالله تربت جام: این مقبره در یک کیلومتری جنوب شرقی مجموعه شیخ جام و در میان گورستانی قرار دارد که در نزدیکی آن ، بقایای یک ایوان باستانی واقع است . نقشه این بنا به صورت مستطیل است که ابعاد خارجی آن ، ۱۰/۱۳ * ۱۷ متر و ابعاد داخلی‌اش ۵/۱۳ * ۵/۱۴ متر است . در نمای اصلی این بنا ، ایوانی با تاق آهنگ به عرض ۳۰/۵ و ارتفاع ۹۰/۷ متر وجود دارد. در اضلاع چهارگانه بنا ،شاه نشین‌ها و در زوایای آن، غرفه‌هایی از بطن دیوار درآورده‌اند. این بنا فاقد هر نوع تزیین است ؛ تنها تزیینات آن ، منحصر به نحوه ارائه و نمایش تویزه‌ها (یزدی بندی) و سه کنج‌ها است . داخل بنا روکشی گچی داشته‌است . راه ارتباط این بنا با ایوان مجاور آن ، از طریق درگاه‌هایی بوده که در ضلع جنوب غربی و داخل ایوان تعبیه شده بود و امروزه به جز درگاه داخل ایوان ،بقیه آن مسدود شده‌است. شخص مدفون در این بنا ، «خواجه زیدن الدین عزیز الله بن قطب الدین محمد زاهد بن صفی الدین محمود بن ابوالمعالی بن رضی الدین احمد بن قطب الدین محمد بن رضی الدین احمد متولی بن شهاب الدین اسماعیل بن قطب الدین محمد بن شمس الدین مطهر بن شیخ الاسلام احمد نامقی جامی» است که سلوک وی به طریقه «نقشبدنیه» و معاصر «سلطان حسین بایقرا» بوده‌است و در بیست و هفتم ربیع الثانی سال ۹۰۲ هـ.ق. درگذشته‌است . تاریخ ساخت بنا نیز به نظر می‌رسد مربوط به نیمه اول قرن دهم هجری باشد. مجموعه آرامگاهی تربت شیخ جام تربت جام: زیارتگاه احمد بن ابوالحسن شیخ احمد جامی (۴۴۱-۵۳۶ هـ.ق.) در شهرستان تربت جام ، در میان جاده مشهد به هرات قرار دارد و مشتمل بر ده بنای تاریخی است که در اطراف یک حیاط وسیع مجتمع شده‌است . قبر خود شیخ ، بدون هیچ گونه بنایی ، به صورت روباز در مقابل ایوان عظیمی قرار دارد. زیارتگاه شیخ احمد: یکی از مراکز زیارتی شرق ایران است که در قرن نهم هجری به اوج شکوفایی خود رسید. مجموعه ، مشتمل بر ساختمان‌هایی است که در اضلاع غربی و شمالی حیاطی مستطیل شکل و بزرگ گرد آمده‌است و در قلب مجموعه ، گنبد خانه با ایوانی در جلوی آن قرار دارد. در طرفین ایوان ، دو بنا به نام‌های مسجد کرمانی و گنبد سفید یا مسجد رواق ، قرار دارند. در جبهه غربی گنبدخانه ، سراچه؛ در سمت مشرق آن مسجد عتیق، و در جبهه جنوبی ، مسجد جامع جدید واقع شده‌است که شبستان گنبددار آن با گنبد خانه مزار ، بر روی یک محور که از در ورودی مجموعه شروع می‌شود. قرار دارند . در جبهه غربی صحن بزرگ مقابل ایوان مزار ، بنایی موسوم به گنبد سبز که قسمتی از مدرسه جلال الدین فیروز شاه است ، قرار دارد. در جلوی مجموعه نیز سر در ورودی و در مقابل آن ، آب انباری واقع شده‌است . علاوه بر این‌ها ،بناهایی شامل دو خانقاه از امیر تیمور در جبهه شرقی مزار ، و مدرسه‌ای از علاء‌الدین محمد فریوندی ـ وزیر خراسان در زمان ابوسعید و طغاتیمورخان ـ و نیز مدرسه دیگری در جبهه مقابل مدرسه فیروز شاه و متصل به مسجد جامع عتیق که توسط شخصی به نام «امیر شاه ملک» ساخته شده‌است ، وجود دارد. مرقد شیخ احمد جامی نامقی تربت جام: پس از آن که شیخ احمد نامقی ـ عارف مشهور ـ در سال ۵۳۶ هـ.ق. درگذشت ، او را در جلوی دروازه معدآباد به خاک سپردند. قبر شیخ که امروزه در جلوی ایوان قرار گرفته ، با اجر و گچ به طول ۲۰/۵ و عرض حدود ۲ و ارتفاع حدود ۱ متر ساخته شده‌است و در کنار آن ، درخت پسته کوهی کهنسالی قرار دارد که زایران تربت شیخ ، اعتقاد خاصی بدان دارند . دو سنگ قبر افراشته سفید رنگ بر بالای سر و پایین پای مرقد وی نشانده‌اند که بر روی آن‌ها کتیبه‌هایی به خط کوفی و نستعلیق نوشته شده‌است و حواشی و قسمت‌های مختلف آن با گل و برگ و طرح مارپیچی و مقرنس زینت یافته‌است . بر گرداگرد مزار شیخ ، معجری سفید رنگ به طول ۸ متر و ارتفاع ۵۰ سانتی‌متر کشیده‌اند و به فافصله هر یک متر آن ، ستون سنگی سیاه رنگی قرار داده‌اند که تعداد آن‌ها ۱۸ عدد است و بر روی برخی از آن‌ها که در جبهه رو به روی صحن قرار دارند ، کتیبه‌هایی به خط ثلث و نستعلیق دیده می‌شود. آرامگاه خواجه حسام تربت جام: در ۱۸ کیلومتری شمال شرقی صالح آباد، رشته کوه کناری هریرود پهلو گشوده و دره و گذرگاهی ساخته‌است و برابر آن آبادی بزرگی پدید آمده و قراول‌خانه‌ای دایر بوده‌است و چون در سده ۸ هـ.ق. خواجه حسام الدین، حسن بن علی بن محمد شافعی ابیوردی، از شاگردان ملا سعد تفتازانی در آن جا به خاک سپرده شده، از آن پس نام خواجه حسام را یافته‌است . آرامگاه خواجه حسام به گونه چهار طاقی بزرگ، از آجر ساخته شده و رکن الدوله ،والی خراسان ، که در سال ۱۲۹۹ هـ.ق. ، از این محل دیدن کرده‌است، نوشته‌است این چهار طاقی رو به خرابی است.  
+ نوشته شده در  دوشنبه 1389/11/18ساعت 15:55  توسط رحیم میرزادوستی دانشجوی رشته جغرافیای  |